Birinci Cihan Harbi 1914 yılında başlıyor. Bu dönem Karerli Küçük Ağa Yaşlı olmasına rahmen yinede üzerine düşeni yapmaya çalışır.Ruslar 1915 yılında Doğu Anadolu ya saldırarak Eleşgirt, Malazgirt, Pasinler’e kadar ilerlemişlerdi. 16 şubat 1916 yılında Erzurum’u istila etmişlerdi. Bunun üzerine Karerli Küçük Ağa önderliğinde Ruslar’a karşı milis kuvvetlerini hazır hale getiriyorlar. Rusya bu dönem Çarın egemenliğindedir, kendisini güçlü gören Çar ha bire ilerlemeye başlıyor.

Karerli Küçük ağa artık yaşı itibariyle yorgun düşmüş tüm sorumluluk oğlu Mehmet Hulisi Beydedir. Bundan dolayıdır ki Milis kuvvetlerinin başına Mehmet Hulisi Bey (YURTSEVER) geçer. Milis kuvvetleri Karer Dağları, Sığı Boğazı, Eşek meydanında cephe almaya başlamış. Sonra Çapakçur’a gelen iki tümen askeri birlikte bu milis kuvvetlerine katılmışlardır. Ayrıca İzzet Paşa Karerli Küçük Ağayla görüşerek bu dönemde Dersim’li lerin Ruslara karşı harekete geçmesi için yardım ister. Karerli Küçük Ağa yaşlı olmasına rahmen bu görevi kabul eder.Dersime giden Küçük Ağa bir aylık çalışma sonucu Dersimin 24 aşiretini Ruslara karşı savaşmasını örgütlüyor. Rusların Karer’e gelmesinden önce Karerliler Malatya Akçedağ’a doğru gitmişler. Rusya’da Çarlık yıkıldıktan sonra Lenin dönemi başlıyor, Lenin tüm askerlerini geri çağırıyor. Karerliler de macir olarak gittikleri Malatya Akçedağ dan geri tekrardan Karere doğru yola çıkıyorlar. Elazığa gelirken bir askeri Komutan Küçük Ağaya Elazığda kal, sana arazi yer yurt vereceğim diyor. Fakat Küçük Ağa bu teklifi kabul etmiyor.

Benim aşiretim ne olursa olsun bende onlarla birlikte olacağım diyor. Küçük Ağa Elazığ’ı geçince Sorag köyunde, Amcasi Süleyman Ağa da Loğmar köyünde ölüyor. Küçük Ağanın mezarı öldüğü Sorage köyünde, amcası Süleyman Ağanın mezarı da Loğmar köyündedir.Böylelikle Karer halkı bu macirlik rüyasınıda bir çok ölümler,zorluklar, yoksulluklar yaşayarak Karere dönerek tamamlıyorlar. Bu kadar acı ve yoksullukla birlikte mevsimde artık Sonbahardır. Karere dönen halk o yıl çk büyük zorluklar yaşıyorlar. Bu yoksulluğa, rağmen o dönem Karer halkı oldukça yardım sever, hoşgörülü, dürüst ve birbirine oldukça bağlıdır. Ben Karerlilerin bu macirlik yolculuğunu kısa ve öz anlattım. Oysa ki o insanlarımız neler çekmiş neler… Küçük Ağa Dersime gidip geldikten sonra Karerlilerlen birlikte Malatya Akçedağa gidiyor. Mehmet Hulisi Bey Milis kuvvetleri ilen kalıyor.Bu süre zarfında Karere gelip sığınan Ermeniler, Rusların Karer topraklarına girişiyle karerde ki Ermeniler Bilhasa Darebi köyüne gelenler Warê Qawaxî (Kavak Yaylası) denilen mıntıkada Ruslara katılarak Ermenistan’a gittikleri söyleniyor. Bu sürede Karerlilerden Ruslara esir düşenler de vardır. Bu esirlerden biride Darebili Suleymanê Momın Ağanın oğludur.

CUMHURİYET DÖNEMİNDE KARER, DAREBÎ KÖYÜ VE EĞİTİM ÖĞRETİM

Osmanlı hanadanlığı tam 624 yıl hüküm sürmüş. Artık Osmanlı yok, Cumhuriyet kurulmuş, yeni kurulan devletin adı da Türkiye Cumhuriyeti dir. Evet Cumhuriyet Karer halkı için bir ümit, bir ışıktır.Cumhuriyet Kurulduktan sonra Mustafa Kemal 1926 yılında değişik yörelerden ileri gelenleri Ankara’ya davet ediyor. Karer Hormek aşireti adına da Karerli Mehmet Hulusi Beyi(YURTSEVER) ve Darebili Süleyman Efendiyi (YURTSEVER’i) davet ediyor. Davet ederken de Elazığ Valisini ve Belediye Başkanına talimat veriyor. Ankara’ya davet edilen beyleri onlar gönderiyorlar. Her il kendisinden sonraki ile beyleri teslim ederek öylelikle Ankara’ya beyler gidiyorlar. Davetli olarak Ankara’ya giden beylerin daha önceden hazırlanan kalma yerlerine yerleştiriliyorlar. Tabi giden beylere hizmet oldukça üst düzeydedir. Mustafa Kemal gelen beylerle yaptığı toplantılarda tek tek düşüncelerini alarak hizmet açısında bizden ne istiyorsunuz,neler bekliyorsunuz. Sıra Karer Hormek temsilcisi Mehmet Hulusi Beye gelince :Ben öğretmen isterim, yol isterim diyerek isteklerini bildirmiş oluyor.

Bunun üzerine Mustafa Kemal Karer temsilcisi Mehmet Hulisi Beyin bu öğretmen isteği ni önemsiyor not alıyor ve aynı yıl yani 1926 yılında İstanbul’lu Ahmet Teyfik adında bir öğretmeni Karerin Darebi köyüne gönderiyor. Henüz harf inkılabı yapılmamış, Millet Mektepleri dönemidir. Ahmet Teyfik Bey 1926 yılında eşiyle birlikte Karer’in Darebi köyüne gelerek görevine başlar.

Böylelikle Karerin Darebi köyünde Millet Mektepleri döneminde eski Türkçe ile yani 1926 yılında okul açılıyor. Mehmet Hulusi Bey ve Darebi köyü atanan öğretmen Ahmet Teyfik Beye okul yeri ve lojman olarak Darebi merkezinde Süleymanê Momın Ağa gilin evini hazırlayıp, öğretmene teslim ediyorlar. Evet 1926 yılında Ahmet Teyfik Bey Darebi köyünde kalarak eğitim öğretim yılını tamamlıyor. Bir sonraki yıl yani 1927 yılında ise Sakalı bir öğretmen gelerek Darebi köyünde öğretim yılını tamamlayarak gider. Sakalı öğretmen dediğim için ivedilikle özür diliyorum, kime sorduysam hiç kimse bu ikinci olarak gelip Darebi köyünde görev yapan bu nadide öğretmenimizin adını hatırlayamadı. Bundan dolayı sakalı adını kullandım. Çünkü sakalı olan bir öğretmenmiş, her kes kendisine sakalı demiş, halk arasında ismi öylelikle kalmış. Bir sonraki yıl yani 1928 yılı harf inkılabı yılıdır. Millet Mektepleri dönemi kapanıyor, artık Türkiye’de Latin alfabesiyle yani yeni alfabe yeni harflerle eğitim yapılacak.

Daha sonra 1936 yılında Bingöl il, Karlıova ve Solhan yeni ilçe oluyorlar. Genç ve Kiğı zaten ilçeydiler bu dört ilçe Bingöl iline bağlanmış oluyor.işte 1936 yılında Bingöl ,iline dört okul emri geliyor. Bu okullardan biri Karlıova ilçe merkezine(Kanîreş Merkez İlkokulu)Daha sonra ismi değişiklikleri olunca Karlıova Merkez İlkokulu olrak deiştirildi,biri Bingöl il merkezine(Saray İçi İlkokulu),Solhan İlçe merkezine, dördüncü okul emri de Darebi köyüne veriliyor(Darebi İlkokulu). Böylelikle Karer köylerinden Darebi köyünede resmi olarak okul açılmiş oluyor.Bu dönemde Karer köyleri,cıvar köyler ve Varto ilçesine bağlı Hormek köylerinde de gelip Darebi ilkokulunda eğitim öğretim yaptıkları söyleniyor. Karer halkı eskide günümüze kadar eğitime karşı büyük ilgileri varmış. Bu ilgiden dolayıdır ki Karer ve Kiğı ilçesinin eğitim, öğretim oranı oldukça yüksektir. Darebi köyünde ilk Üniversiteye giden Mehmet Hulusi Yurtseverin oğlu Zeynel Abidin Yurtseverdir. Abidin Bey 1945 yılında Hukuk Fakültesini bitiriyor ve Karadeniz bölgesinin bir ilçesinde Kaymakamlık yapıyor. Daha sonra Gazi Antep Valiliğini teklif ediyorlar, kabul etmeyerek gelip Bingöl ilinde Avukatlık yapıyor. Bu gün Karerli hangi haneden sorarsanız sorun ila ki her evden bir Üniversite mezunu vardır.

Bu da insana gurur veriyor. Karer de gerçekten bir hayli Rüştiye mezunu vardır. 1931-1932 eğitim öğretim yılında Darebi köyünden Hüsnü Yurtsever, Hasan Demircioğlu, Şirnan Köyünden Zeki Binici gidip Elazığ da Harput Orta Okuluna kayıtlarını yapıyorlar. Bu üç örenciden Hasan Demircioğlu okulu bırakıyor, Hüsnü YURTSEVER ile Zeki BİNİCİ 1934 yılında Harput Orta Okulunu bitirerek Köylerine dönüyorlar. Bunların dışında Mahmut Efendi (Mahmut BİNİCİ),İzzet Efendi(İzzet KÜÇÜKAĞAOĞLU),Gazi Efendi (Hüseyin Gazi YURTSEVER) Haydar Efendi(Haydar KÜÇÜKAĞAOĞLU) Mehemed Efendi (Mehmet Hulusi YURTSEVER),Memed Efendiyê kê Aliyê Momi(Mehmet ERENLER)… Gibi Rüştiye mezunları vardı. Rüştiye mezunu olup da ismini unuttuğum büyüklerimiz varsa şimdiden özür diliyorum.

Bunların dışında Köy Enstitüsü Mezunları vardır ki bunlar 1942 yılında kurulan ve 1953 yılında sistem tarafından kapatılan Türkiye’de abide bir Eğiti Öğretim ocağı olan Köy Enstitü leri artık yok. Oysa ki Köy Enstitülerin de Eğitim Öğretime dönüktü. Müfredatı ezbere dayalı bir Eğitim Öğretim sistemi değildi. Üzülerek belirteyim ki günümüzde ki Eğitim Öğretim sistemi ezbere dayalı bir sistem olarak halen ısrar ediyor. Köy Enstitülerin de ve altmış öncesi Darebî köyü ve Karerde mezun olan her öğretmen o günün koşullarında çevresinin aydın insanlarıydı. İşte bu öğretmenlerden bir kaçı da Karerliydi. İzzettin YURTSEVER, Mahmut YÜKSEL, Eşref YURTSEVER, Halil KAL , Sıddık MORSÜMBÜL, Hikmet KILIÇGEDİK , Resul BİNİCİ,Necati YURTSEVER,Necati DEMİRCİOĞLU… Ben bu isimleri yazarken de şunu düşündüm. O günün koşullarında kendi çocuğunu okutan veliyi ve okuyan bu aydın insanlarımızın önünde saygıyla eğiliyorum. Devamı gelecek…
Halis Yurtsever

-Küçük Ağa: Osmanlıların son döneminde ve kurtuluş savaşı döneminde yaşamış. Kendi halkının o dönem birlik beraberliğini sağlayan ve Ruslara karşı Milis Kuvvetlerini örgütleyen kişidir.
2-Mehmet HULUSİ YURTSEVER: Kurtuluş savaşı ve Cumhuriyet döneminde büyük fedakarlıklar yapmıştır. 1926 Millet Mektepleri döneminde Karere’in Darebi köyüne Ahmet Teyfik adında bir öğretmen getirterek okul açmıştır. 1934 soyadı kanunuyla, kendi kabilesinin Yurtsever soyadını takandır.

3-Süleyman Yurtsever(Darebili Süleymen Efendi): 1926 Yılında Mehmet Hulusi ile birlikte Ankara’ya gidendir. Maddi durumu iyi olduğu için Mehmet Hulusi Bey nereye giderse hep birlikte götürüyordu.
4-Zeynel Abidin Yurtsever: 1945 yılında Hukuk Fakültesi mezunudur. Karerin belki de Bingöl’ ün ilk Üniversite mezunudur. Karadeniz’in bir ilçesinde Kaymakamlık yapmıştır. Valilik kabul etmeyerek istifa edip gelip Bingöl’de Avukatlık yapmıştır. 1950 ile 1966 yılları arası üç dönem CHP sinde Senatörlük seçimlerine katılmıştır…
5-Hüseyin Gazi Yurtsever(Darebili Xazi Efendi): Rüştiye mezunudur. Uzun yılar politika içerisinde kaldı. Daimi Encümenlik yaptı. Karerere o dönem giden yol, köprü, okul, havuz gibi hizmetlerde büyük emeği vardır…
6-Hikmet Yurtsever(Hikmetê Eli Efendi): 1950 Adana da liseyi bitirdi. Bingöl’ de açılan Hak Ses gazetesinin sahibi idi. Uzun yıllar CHP Bingöl il başkanlığını yaptı. SODEP Bingöl Milletvekili Aday iken veto edildi…O dönem işe alınan Karerlilerin işe alınışında yardımcı olmuştur.
7- İzzet KÜÇÜKAĞAOĞLU (İzzet Efendi): Rüştiye Mezunudur. Uzun yıllar Hamamlar, Perenguk, Kalancik Nahiye Müdürlüğünü yapmış. 1960 yılında Karlıova da Kaymakam vekilliğini yapmıştır. O dönem Karlıova ilçesine bağlı Köylerde oturan Alevi ve Sünni kesimine büyük katkısı olmuştur.
8- Selim Yurtsever(Selim Efendi): Medrese Eğitimini Varto’nun Xelefan köyünde görmüştü. Cumhuriyet döneminde Darebi köyünün 3. Muhtarıdır. Darebi köyünün Kalmem yaylasını Darebililere kazandıran Muhtardır. Kalmem yaylasıyla birlikte, Gırboğa yaylası, Göynük yaylası, Tuskan Yaylası, Lolanın Aşağı Dere yaylasının hudutları Kalmem yaylasının hudutları ile birlikte çizilmiştir. Bu yaylalarımızın hudutları o dönem kazanılmış hudutlardır. Bu sureçte Resulê Qeran( Resul Karasungur), Xıdırê Alan(Xıdır Satıcı) Keja Melan (Kejê İnak) ,Kejê ifade verirken benim düğünüm Kalmem yaylasında olmuş demiş, Hünüz Demircioğlu, Sılêmanê Naman(Süleyman Bektaş), Bengzê Bengzan(Bengzzade Bezek) bu şahısların tümü ifade vererek bu yaylaların Darebi köyüne ait olduğunu söylerler. Böylelikle Darebi köyüne ait yayla hudutları 1939 ‘de çizilmiş oldu.…
9-Keki Keskin(Kekê Selmi): Cumhuriyetin Kuruluşundan sonra Darebi Köyünün ilk Muhtarıdır. Keki Keskin Mehmet Hulusi Beyin en yakın adamlarından biriydi. Bütün kararların içerisinde her Karerin ileri geleni gibi kendiside yer almıştır.
10-Hüsnü Yurtsever: 1934 yılında Harput Orta Okulunu bitirdi. Bir dönem Darebi Köyüne Muhtarlık etmiştir. Daha sonra Askeriyede Veznedar olarak emekli oldu.
11-Rıza Dayanç: Uzun yıllar Darebi köyüne Muhtarlık yapmıştır. Darebiye gelen hizmetlerde emeği olan bir Muhtardır.
12-Seyid Hasan Sevin: Karer halkının sevilen sayılan ileri gelenlerindendi. Bamasur ocağına mensup olan Pir Seyid Hasan 1978 yılın da Bingöl merkezde hunharca öldürüldü. Faşist zihniyetin amacı o dönem Alevi ,Sünni çelişkisini yaratmaktı. Bu amaçlarına faşist zihniyet ulaşamadı. Pir Seyid Hasan kendi halkının bir şehidi olarak anılacak.
13-Mehmet Kılıçgedik: 12 Eylül döneminin Muhtarlarından dır. 12 Eylül faşist cuntanın çok işkencesini de gördü. Buna rağmen hiç kimseyi de ihbar etmedi, ele vermedi. Sonuna kadar direnerek haklı ve meşru davasında taviz vermeyen bu yiğit Muhtarımızı da kutluyorum. Devamı gelecek…
Halis Yurtsever

1-MEZRA AĞAKÛYE(Ağa Köy MEZRASI
Darebi köyünün bu mezrasında Hormek aşiretinin, Feran, Xelan(Ğelan), Baluçukan, Dawıdan kabilesine mensup halk arasında Karerde bu kabileye Kopanlar da deniliyor. Bu Mezrada Hormek aşiretinin dişinda, Bmasur aşiretine mensup, Sey Momınanlar da yaşıyorlar. Bamasuran aşireti ve ocağı alevi toplumunun hoşgürü kültürünü ve dini vecibelerini yerine getiren bir ocak ve aşirettir. Kısacası Bamasuran aşireti ve Ocağı Hormeklerlen birlikte Batı Horasan dan gelip Dêrsime sonradan da alevi toplumuna has talipleri nerede varsa onlarda öyleliklen dağılmişlar. Yine Hormek aşiretine Mensup Dawıdan lar(Kopanlar) kabilesini kısaca tanıyalım. Bu kabileye mensup Dursun Kıyak’ın deyimi ile kabileleri Dersimden gelirken Gimgım (Varto) ilçesine bağlı Üstekuranın Kakuç Mezrasına gidip yerleşmişler. Daha sonra üç kardeş bu mezradan göç ederek Karere yerleşmişler. Bu kardeşlerden İbrahimê Kopan Darebi Köyünün Ağa Köy Mezrasına, Mehemedê Kopan Karerin Pircan Köyüne, İsmet Karerin Maskan köyüne gelip yerleşmişler. Gelelim Hormeklilerin bu Dwıdıj kabilesine neden kopanlar denmiş. Yine Dursun Kıyak’ın deyimi ile dedeleri Vartonun Üskurana bağlı Kakuç Mezrasında , ot ayında ot biçiminden gelirken, komşuları sormuşlar nerden geliyorsun? Deyince DawıdIj dedeleri de demiş ki , bir iki kop ot biçtim geldim. O gündür bu gündür bize Kopanlar deniyor oysaki bizde Hormek aşiretinin bir boyu olan Dawıdıcız. Yukarıdan da arz ettiğim gibi Hormekliler ve Bamasuranlar Dersimden gelip uzun zaman Darebi Köyünün merkezine yerleştikten sonra Darebi merkezinde yer darlığı ve çeşitli nedenlerle yavaş, yavaş herkes kendi arazisinin yakınındaki Mezraya çekilerek bu Mezraları kendilerine yurt edinmişler. Ağa Köy Mezrasının başka bir özelliği de Hormek aşiretinin aşiret reisi olan Küçük Ağa ile Mehmet Hulusi Bey (Mehmet Hulusi YURSEVER) bu mezrada oturuyorlardı. Tabi bu mezrada Küçük Ağanın konağı koca bir hükümet konağı gibiydi. Bir döşünün ki bu konakta Kimler geldi, kimler geçti. Karer halkı için bu konakta hangi kararlar ve toplantılar yapıldı. Örneğin: Saxnis( Karlıova ilçesine bağlı Yiğitler köyü) talanı getirilince, Bingöl merkeze bağlı Vılware meselesi, Kralıova ilçesine bağlı Çırık (Taşlıçay)Köyü ileToxlîyan(Toklular) köyü arasındski Mêrga Gındoran Karlıovanın Boran(Boncukgöze) köyü sınırları içerisindedir. Bu Gındoran çayırı meselesi on yıl devam ediyor ve 185 insan ölüyor. Alınan kararlar ve Karer Hormek aşiretinin o dönemdeki konumu ve aşiretler arası durumu oldukça iyi ve hatırı sayılır bir konumdaydı.

Keşke o Küçük Ağa konağının yıkık duvarlarının dili olsaydı da, o günleri günümüzdeki insanlara bir anlatsaydı… Konağın o misafir odasına kimler geldi. Hangi kararlar alındı, kararlar alınırken kabile reislerinin katkıları ve çıkan ortak kararlar neydi?.Ayrıca Mêrga Gindoran meselesi iki kardeş arasında oluyor ve10 yıl devam ediyor , 185 insan bu çayırın uğruna ölüyor. Bu meseleyi kim devreye giriyorsa hiç kimse barışı sağlayamıyor . Solhan’ın Melekan Şêxlerinden Şeyh Abdullah bir elçiye mektup vererek Karer li Küçük Ağaya gönderiyor. Gelen mektubu Küçük Ağa kendi kabile reisleri ile değerlendirdikten sonra, Qerbaşan (Karbaşan)ve Sağniste ki Şukuran –Zıktê aşiret reislerini de yanına alarak önce Karlıovanın Çırık(Taşlıçay) köyüne küçük kardeş olan Selimê Dewrêşin(Selimê Topal’ın)evine, oradan da Toxliyan (Toklular)köyünde oturan büyük kardeş Xalıt Begin(Halit Beyin) evine gitme kararı alınır.Bu karar üzerine, Karer Hormek Aşiretinden bir heyet ile diğer Qebaşan (Karbaşan) ve Şukuran aşiretinin heyetleri ile birlikte gidip bu barışı sağlıyor… Ayrîyeten Ruslar 1917 yılında Karere geldiklerinde yüksek tepelerin tümüne mevzileniyorlar. Gece Heserbabadan Ağa köy Mezrasını gözetlerken parlayan bir şeyler görüyorlar. Meğerse o parıldayan Ağa köy Mezrasının çeşmesiymiş. Ruslar o parıldayan yere üç el top atışı yapıyorlar o suyun çıktığı yerde büyük bir çukur meydana geliyor ve o çeşmenin suyuda çoğalmaya başlıyor. Ağa köylüler macirlikten dönünce Mehmet Hulusî Bey köylülerlen birlikte o büyük çukurun loduğu yerde çok büyük bir avuz yapılıyor böyleliklen Ağa Köylüler arazîlerini bu havuz suyuyla sulamaya başlıyorlar. Mezra Ağakuye yi de böyle kısaca yazdık tan sonra diğer kalan Mezraların yazımına devam edelim…

9-WARÊ XATÛNE(ĞATUN WARE): Bu Mezra Koyê Dikanın (Horoz Baba) eteklerinde kurulmuş, karşısında Karêr Baba ve Heser Baba (Şeker Baba)Ziyaretleri ve dağları mevcuttur. Soğuk suları ve yaz döneminde ki yayla havasıyla herkesin beğenisini kazanmıştır. Darebi köyünün bu mezrasında yine Hormek aşiretine mensup Xelan(Ğelan) kabilesi ile Meğsan’lar yerleşik olarak daha önceleri Darebi köy merkezinde oturuyorlardı sonradan her aile kendi arazileri üzerine çekilerek mezraları kendilerine yurt edinmişler. Bu Mezrada Meğsanlar yaşıyorlar dedik. Meğsanlar da kendilerini Hormek aşiretinin Baluçukan kabilesinden sayıyorlar. Bu Mezrada Darebi köyünün Cumhuriyetin kuruluşundan sonra ki 4. Muhtarı Rıza Dayanç da oturuyordu. Rıza Dayanç Darebi köyüne en uzun dönem muhtarlık yapanlardandır. Yine bu mezrada Xelan kabilesine mensup Husênê Maçî diyorlardı, berberlik yapıyordu. O dönemde bir çok insanın saçını sakalını tıraş ederek berberlik yapıyormuş. Hûsênê Maçî günün birinde Ağa Köyde, Küçük Ağayı tıraş ederken usturası kesmemiş. Ağaya demiş ki ağa bekle ben gidip Xatûnwarede evde diğer usturayı alıp geleyim.Hûsênê Maçî gidip evde ki usturasını getirip Küçük Ağanın tıraşını öylelik le bitirmiş. Yine bu Mezrada halk arasında Hûsênê Mexsan (Hüseyin Dayanç) deniliyordu. Bu insanımızın meziyetleri oldukça fazlaydı: Çülagiliği babasından,Sünnetçiliği Pircan (Kabaçalı) köyünde ki Çartêl den öğrenmişti. Hüseyin Dayanç aynı zaman Karer yöresinin dengbêjlerindendi.

10-ZERKAN- RASTAN MEZRASI: Bu mezrada Hormek aşiretinin Feran Kabilesinden Sılêman Ağanın çocukları Ali Ağa ile Mehemed Ağa kardeşler oturuyorlardı. Feran kabilesi de diğer kabileler gibi Karer Hormek aşiretinin tüm kararlarına aynen katılmişlar. Sılêman Ağa Feran Kabilesi içinde en çalışkan insanlardan biriymiş. O dönem Alîyê Naman moraba olarak yanında çalışıyormuş. Sılêman Ağanın gelini Gulîzar’ın deyimiyle bir çift öküzü varmış. Sılêman Ağa her öküzüne iki büyük sepet yaptırmış. Evler Deşt yaylasına gelince o dönem her sabah yayladan köye gelirken Deşt yaylasının Garan (Garan:Sığırın akşamları yayla içine geldiği zaman istirahat ettiği yer)yayla denilen bölgede hayvan gübresini doldurup getirip Zerkan da ki Genco tarlasına sepet sepet yan yana döküyormuş. İşte o reçber dediğimiz Sılêman Ağa bu tarladan 700 teneke buğday alıyormuş. Yine Darebi merkezde oturan Kamılê Melan sadece bal peteklerine bakıyormuş. Sağım dönemi yer yokmuş ki bal koysunlar.Yine bu Mezrada oturan Ali Ağa ( Ali Yurtsever) tam bir Deşt Yaylası hayranı idi. Ali Ağa evler Kalmem yaylasına çıkınca , Komşu köylerin ve Darebinin hayvanlarını asla Deşt yaylasına bırakamazdı.Anlayacağınız Ali Ağa bir bekçi gibi köyün ortak malı olan bu yaylayı koruyormuş. Evler Deşt yaylasına gelince yayla çayırları yem yeşildi. Ali ağanın döneminde Deşt yaylasında ot biçildiği söyleniyor. Kısacası Ali Ağa Deşt yaylasını kendi çayırını korur gibi korurdu. Bence bu o dönem yaylaya yapılan en büyük hizmetlerden biriydi. Şimdi ise Deşt Yaylası Darebililerin dışında herkesindir.Yine bu Mezrada oturan ve Darebi köyünün üçüncü muhtarı olan Selim Yurtsever Kendi Muhtarlığı döneminde Kalmem yaylasını Darebi köyüne kazandıran Muhtarlarımızdandır. Bu dönemde Bingöl merkeze bağlı Alkırak(Yenibaşlar) Köyü dava açmışti. Kalmem yaylası bizmdir demişti. Bu dönem kimi Darebililer korkudan yaylayı dahi terk ettiler. Buna rahmen o dönem muhtar Selim Yurtsever’len birlikte Kalmem yaylasını terk etmeyip de yaylasını kazandıran tüm komşularımızı kutluyorum. Bu süreçte yiğit insanlarımızdan biri olan amojna Kej (Keja Melan) çok yiğitçe Muhtarı Selim Yurtseverin arkasında duruşunu göstermiş. Makeme döneminde şahitlik yapan tek bayandır. Şahştlik yaparkende Hakime benim düğünüm işte abu yaylada yapıldığını söylemiş.Meta Kejın diğer bir yiğitliği de Mehmet Hulusi Beye Esmeyin’in olayında asker Mehmet Hulusi Beye saldırmak isteyince yine meta Kej eline ayran yayma sêpisini alıp askerin üzerine saldırınca diğer kadınlarda cesaretlenerek saldırınca asker geri çekilip ordan ayrılmak zorunda kalıyor. Helal olsun sana Meta Kej helal olsun.Senin gibi yiğit annelere her zaman ihtiyaç vardır. Yine bu mezrada oturan Mehmet Veli ve Cemal Yurtsever kardeşlerin demir haneleri vardı. Onlarda çevreye ve Darebi köyüne orak ,balta , dahre ihtiyaç olan aletleri yapıyorlardı. Tabi bu Mezra eskiden şehir gibiyken şimdi ise ne demir hane var, nede o mezranın eski şenliği var.

DAREBÎ MERKEZ : Hormek aşiretine mensup Feranlar, Xelanlar, Baluçukanlar, Qeremanan kabileleri 1. Zeynel Ağayla birlikte gelip 1787 yılın da Darebi köyüne yerleşerek, bu köyü kendilerine yurt edinmişler. Darebiye gelip yerleşen Hormek aşiretinin 1.Zeynel Ağa dönemi çok sıkıntılı geçmiştir. Nedenine gelince Hormekliler Karer bölgesine yeni gelmişler, çevre ile ilişkilerini yavaş yavaş geliştiriyorlar. O dönem Kiğı Mirekanları ile ilişkileri uzun yıllar kavgalı geçiyor. Daha sonra Mirekanların şikayeti üzerine zamanın Padişahın fermanı ile Karer Hormek aşireti üzerine sefer düzenleniyor.Muş Mir Alay kuvvetleri ile Kiğı Mirekanlarına ait kuvvetleri Korkan ,Darebi köyleri arasındaki Gaban gediğinde, 1.Zeynel Ağa Kuvvetleri Daha önceden tedbirini alarak Gaban gediğinde mevzilenmişler. Nitekim uzun süre çatıştıktan sonra Muş Mir Alay Komutanı mevzileri sökemeyeceğini anlayınca, Zeynel Ağaya bir elçi gönderiyor: Diyor ki Padihşahın emridir. Siz köyden çıkıp Darebi mezarlığına kadar gidin, biz sadece köye girip çıkacağız. Nitekim Zeynel Ağa bu karara uyuyor köyden çıkıyor, Darebi mezarlığına girince Muş Mir Alay kuvvetlerinin kendisini takip ettiğini görünce , ihanete uğradığını anlıyor.

Karer Hormek aşiretine mensup kuvvetler ilerliyor Muş Mir Alay ve Kiği Yazıcıoğluları (Mirekanlar)da peşlerinde öyleliklen Belezer Gediği denilen Tırba Sipiye geliyorlr. Rivayete göre o anda Ormanda bir ayı çıkıyor ve Zeynel Ağanın oğlu Mustefa Ağayla karşılaşıyor. Mustafa Ağa ayıyı kucaklayıp yere indirince. Muş Mir Alay Komutanı bu yiğitliğe hayran kalıyor ve askerlerini geri çekiyor. Komutan geri gelip Darebide misafir de kalıyor, daha sonra çekip gidiyorlar. Deniliyor ki yapılan anlaşmada Mustafa Ağanın Karer de kalmaması. Bunun üzerine Ertesi yıl Mustafa Ağa ilkbaharda çekip Muş Mir Alay Komutanının misafirliğine gidiyor. Bu misafirlikte yapılan konuşmalar da Komutan Mıstafa Ağaya sana Muş ovasında arazi vereyim burada kal diyor. Mustafa Ağa bu ovadaki araziyi değil, Vratonun, Hormekan aşiretinin yaşadığı bölgeden Kaso kömünü(Kasıman- Köprücük köyü nü) istiyor. Muş Mir Alay Komutanı Mustafa Ağanın bu isteğini kabul ediyor. Nitekim Mustafa Ağa böylelikle Vartonun Kasıman köyüne yerleşmiş oluyor. Zeynel Ağanın Büyük oğlu Mehemed Ağada diğer Aşiretiyle Karer Darebi köyünde kalıyor. Yukarıda Hormek aşireti ile alakalı yazdıklarım Darebiye gelip yerleşen tüm Hormekan kabilelerini kapsıyor. Ayrıca Zeynel Ağayê Kalden Mehemed Efendi (Mehmet Hulusi Yurtsevere)ye kadar ne yapılmışsa Karer Hormek aşireti adına yapılmiştir. Devamı Gelecek….